Tosan Aji – Keris minangka karya adiluhung cipta budaya
Nusantara sing wis diakoni dening badan pelestari donya (UNESCO) minangka salah
sijine warisan budaya donya asal Indonesia sing wajib dilestariake.
Proses ndaftarake keris menyang UNESCO pancen ora gampang.
Akeh syarat sing kudu dijangkepi para pandemen keris Nusantara, salah sijine
yaiku anane pasinaon keris ing ranah akademis. Syarat kasebut banjur diwujudake
ana ing Institut Seni Indonesia (ISI) Surakarta, siji-sijine kampus kang nduweni Program Studi Perkerisan lan Senjata
Tradisional Terapan (D4).
"Akeh pasinaon ngenani babagan keris lan sapanunggalane
ing ISI Surakarta. Salah sijine yaiku ilmu kuratorial adhedhasar mutrani utawa
ngeblak keris kanggo mangerteni tangguhe," ujare Kuntadi W. Darmaja saka
ISI Surakarta.
Dheweke ngandharake, ilmu kuratorial kasebut ilmu kurasi
karya agung ngenani tangguh keris Nusantara adedasar saka karya karya kang wis
ana.
Pasinaon iki bisa dileksanakake kanthi cara paneliten,
diskusi, lan pameran.
Di pilihe keris tangguh Mataram kanggo paneliten ana ing
pameran kuratorial keris, jalaran ana ing jamane Mataram Islam, keris ngancik munggah
ana puncak kejayaan.
Yen kabandingake klawan keris tangguh Majapahit utawa
Pajajaran, keris tangguh Mataram pancen luwih angel dikurasi. Amarga keris
tangguh Mataram luwih akeh disimpen dening para kolektor, saengga ora gampang kanggo
pasinaon masyarakat umum.
Kajaba kanggo pasinaon mahasiswa ISI Surakarta, pameran
keris tangguh Mataram uga bisa dadi wahana pasinaon masyarakat umum.
Liwat pameran lan diskusi, mahasiswa diajab bisa luwih
ngerteni akurasi tangguh, ditambah penerapan konservasi lan inovasi kang ana ing
internal kampus. Para mahasiswa bisa mangerteni panyandra tangguh keris
adhedhasar akademis.
Kuntadi mrihatinake minat generasi muda sing isih kurang
marang keris lan senjata tradisional.
Basuki Teguh Yuwono peneliti keris lan Sekretaris SNKI
(Sekretariat Nasional Keris Indonesia) nyebutake, ilmu kuratorial mbutuhake paneliten
kang temen adhedhasar kitab-kitab kuna lan artefak keris sing digawe ana ing
jamane.
"Wektu iki akeh pemikiran kang luput lan rancu satengahing
masyarakat ngenani apa sejatine keris. Ana rong bagean utama sing kudu ana ing senjata
tradisional supaya bisa diarani keris, yaiku wilah sing nglambangake lingga lan
ganja sing nglambangake yoni," terange
Nyawijine lingga lan yoni dadi pralambang pangarep-arep
kesuburan, kelestarian, lan kekuatan. Posisi adege wilah keris sing aran mboyut
(miring kanthi sudut tertemtu) dadi pralambang watak wong Jawa lan suku bangsa
Indonesia liyane, sakandhaping derajat utawa pangkat manungsa, kudu tetep
ngurmati sapadhaning umat lan manembah marang Gusti Kang Maha Agung.
Dawane wilah keris udakara 33 cm nganti 38 cm. Nanging ana
uga sing dawane tekan 58 cm, malah keris saka Filipina Kidul dawane bisa tekan
64 cm. Dene keris sing paling cendhak yaiku keris Buda lan keris Nyi Sombro
Pajajaran (sekitar 16–18 cm).
Keris sing ukurane luwih cilik saka pulpen (kurang saka 12
cm) ora bisa diarani keris, nanging jimat wewangunan keris. Saliyane iku, keris
sejati digawe saka campuran wesi, waja, lan pamor. Keris sing digawe saka
kuningan, seng, utawa cor-coran ora isa diarani keris, nanging keris-kerisan.
Tangguh ana ing perkerisan digunakake kanggo mangerteni
jaman, gaya, lan asal-usul keris digawe, uga dadi tandha kejayaan sawijining
kerajaan. Ing periode Mataram, ana telung pamerangan utama Mataram Senopaten:
Nduweni pasikut irig lan sterek (kenceng/kuat), wesi werna ireng semu biru
nyamber lilin, pamor pandhes lan ngawat.
Wewangunan manis lan luwes, wilah lurus kandel sedheng.
Werna wesi ireng semu biru nuduhake cecampuran bahan sing imbang.
Mataram Sultan Agung pasikutan demes (serasi lan wangun
disawang), wesi mentah, lan pamor mubyar. Jaman iki dadi puncak produktivitas
lan kejayaan tosan aji, ditandhani anane dapur anyar (kaya Nagasasra) lan
budaya kinatah (kamarogan, gajah singo).
Contone keris yaiku Kanjeng Kyai Anggrek (dapur Sempana) lan
Kanjeng Kyai Ageng Pituruh (dapur Carubuk).
Mataram Amangkurat (Kartasura) Pasikutan galak lan birawa,
wesi mentah werna putih kanthi pori-pori kasar, pola garap agal, lan pamor
bruket/kumambang.
Nemtokake tangguh keris ora bisa mung di sawang liwat media
gambar utawa foto, nanging kudu liwat 3 sarana utama yaiku Pandeleng
(Penglihatan, Nyawang kanthi setiti kabeh rician ing wilah keris (dapur, pamor,
wewangunan). Pangrungu (Pendengaran) utawa Ngrungokake swara wesi nalika
ditabuh alus kanggo ngerteni sifat wesi (tuwa, enom, utawa mentah).
Panggrayang (Perabaan), Nyekel keris ing gegeman kanggo
ngrasakake tekstur pamor lan alus-kasare garapan wesi.
"Senadyan asile ora satus persen presisi, nanging ilmu
kuratorial bisa menehi gambaran akademis adhedhasar literatur lan karya agung
para mpu mbiyen," pungkase Basuki Teguh Yuwono.
